CÂU HÒ ĐỐI ĐÁP

Câu hò sau đây do người con gái rao trước, nói lên tâm trạng vui mừng khi gặp lại một người con trai đã để ý. Hình ảnh ví sánh “như bông lúa trổ giữa chừng gặp sương” vừa ý nhị lại phản ánh sự quan sát tinh tế:

- Gặp anh đây, em mừng hết sức em mừng

Giả như bông lúa trổ giữa chừng gặp sương.

Chàng trai thì thấy vui nhưng lại dè chừng “trước nỗi lòng” của cô gái, phải chăng đó là lời đãi bôi, miệng nói ngọt nhưng lòng có như vậy không:

- Gặp em đây, em đừng nói ngọt, nói xuôi cho vui lòng bạn

Miệng nói ngọt như đường mà lòng đắng như khổ qua.

Những câu hò sau cho thấy sự chân tình, cẩn thận, chu đáo của cô gái khi viết thư thăm người yêu:

- Em viết 100 tờ giấy, em lựa được một tờ

Hàng trong em thăm ba má, hàng bìa thăm anh

Chàng trai nói lên sự sốt sắng và tình cảm của mình khi nhận được thư của người con gái:

- Anh đặng thơ này mười một giờ trưa

Xé bao thư coi thử, nước mắt hồng tuôn ra.

Câu hò sau nói lên tình cảnh của cô gái khi đến một nơi với nhiều sự lạ lẫm và mong sự chở che, giúp đỡ của chàng trai:

- Tới đây xứ sở lạ lùng

Trăm điều em lạ, anh đừng cười em quê

- Tới đây xứ sở lạ lùng

Trăm bề em lạ hết, một mình chàng em quen.

Thế nhưng, trước tình cảnh của cô gái, chàng trai phải ứng xử như thế nào, có phải là chỗ dựa hay ra tay giúp đỡ. Lời rao trên không có lời đáp lại.

Trong câu hò sau (không phải lời đáp trực tiếp của câu rao trên), nếu đây là lời đáp của chàng trai thì xem ra thật phũ phàng:

- Tới đây phân rẽ hai đàng

Của anh anh gánh, của nàng nàng bưng.

Hoặc nhưng đôi trai gái yêu nhau trong tình cảnh nhớ thương khi chưa được ở bên nhau:

- Hai đứa mình như cặp cá lóc nằm bìa

Buổi mai đi đủ cặp, chiều về lẻ đôi

Và thật bi kịch khi hai người thương yêu nhưng vì một lý do nào đó không đến được với nhau. Những rào cản làm họ chán nản và suy nghĩ tiêu cực về thế giới bên kia mới có được “đủ đôi, đủ cặp”. Trong câu hò này, có đề cập địa danh của Suối Ràng ở vùng Lý Lịch:

- Hai chúng ta có căn nợ rõ ràng

Nắm tay nhào xuống Suối Ràng đủ đôi.

Một số câu hát cho thấy tình cảm của chàng trai dành riêng cho người con gái mình yêu:

- Lựa trăm thứ bông, anh lựa một bông quỳnh

Tại đây anh lựa đặng một cô nàng mà thôi

Bởi cô gái đáng yêu vì nết na, thùy mị thể hiện qua “lời ăn tiếng nói”:

- Thương em chẳng biết thương gì

Lời ăn tiếng nói dịu dàng anh thương

Với những mong ước rất đời thường:

- Trời mưa ướt bụi ướt bờ

Ướt cây, ướt cối xin đừng ướt em.

Những câu hò cũng thể hiện tính táo bạo của cô gái khi biết chàng trai để ý đến mình. Thế nhưng, chàng trai còn dè dặt, không dám thổ lộ, nói cớ này cớ khác để thăm nhà. Cô gái chủ động hát rao:

- Anh đi đâu mà vội mà vàng

Dừng chân em hỏi với chàng vài câu

Chàng trai nhân cơ hội mở lời của cô gái nhưng lại nói trớ đi nỗi lòng của mình:

- Hỏi gì anh trả lời ngay

Tới đây anh hỏi mua gà nhà em

Biết chàng trai không dám nói thật, cô gái liền đáp cho chàng trai biết với nội dung vừa trách, vừa hờn, vừa giận:

- Gà nhà đủ cặp đủ đôi

Anh đi nơi khác ghé đây làm gì

Có những câu hò có nội dung thể hiện cách tỏ tình độc đáo của chàng trai với cho cô gái:

- Mãn mùa rồi, em xuống anh chơi

Nghèo thời anh chịu, có cỗ xe hoa đưa về.

Không biết trong tình cảnh như vậy, cô gái có “tình trong như đã, mặt ngoài còn e” hay vì từ chối nhưng lựa lời nói tránh hoặc cũng thời thử thách chàng trai:

Chẳng thà lội núi băng bìa

Lòng em không muốn đi về bằng xe

Câu hát sau đây nói lên tình cảm và cái nghĩa của những con người yêu nhau:

- Mặt trời vừa chiếu ngọn sơn

Một ngày gá nghĩa cũng hơn ăn nằm

Một số câu hò sau đây do bà Nguyễn Thị Sự[1] cung cấp cho thấy những cung bậc, sắc thái của tình yêu nam nữ. Chàng trai thấy người con gái mình để ý còn nhỏ nên ví sánh và nói thẳng ý của bản thân:

- Khăn bông anh dắt bụi tre

Thấy em còn nhỏ, anh de để dành

Hay tỏ tình bằng cách khen người con gái và cũng khen chính mình:

- Bông xứng bông, bình lại xứng bình

Hai đứa mình đứng đâu cũng đẹp đôi

Hoặc người con gái được nhiều người để ý, chàng trai hò với lời ướm thử tấm lòng của cô gái:

- Thấy em thất thểu như con cá lóc nằm bìa

Kẻ nơm, người bắt không biết em về tay ai?

Và cũng mạnh dạn hỏi thẳng nhưng có phần sỗ sàng:

- Anh nắm tay em anh hỏi một câu

Từ ngày cha sinh mẹ đẻ, em có đãi đằng ai chưa?

Cách hỏi sỗ sàng như thế dường như làm cho cô gái cảm thấy bị xúc phạm, nên chàng trai nhận được câu trả lời “nặng nề” không kém:

- Thân em như thể trái dừa

Nước nhứt đãi họ, cặn thừa đãi anh

Những lời hò sau đây cũng là một cách hỏi tinh tế, ý nhị của chàng trai đối với cô gái:

- Cây khô chết đứng giữa đồng

Bông này hỏi thử chim nào đậu chưa?

Cô gái cũng bày tỏ tấm chân tình một cách sâu sắc:

- Cây khô rụng lá còn chà

Cái duyên không đặng tới già còn thương.

Khi yêu nhau, để tỏ sự chung tình của mình, chàng trai thể thốt. Nội dung lời câu hò cho thấy đây là một cách “thề độc”:

- Đũa có đôi, chìa vôi một chiếc

Anh có bỏ nàng trời giết anh đi.

Và, không ít những người yêu nhau lại không đến được với nhau do nhều nguyên do. Trong trường hợp đó, những người trong cuộc thường trách lẫn nhau:

Lời trách của cô gái:

- Tại gạo chứ không phải tại sàng

Tại anh bạc trước, em tìm nơi xa.

Còn chàng trai thì vừa trách, vừa có ý gièm pha:

- Tiếc công anh phát rẫy dọn chòi

Trồng dưa dưa héo, trồng cà cà khô.